Wat is geweest

Een indringende docu-fictie over oorlog, overtuiging en geweten

Wat gebeurt er wanneer de overtuigingen waarmee je ten strijde trekt, botsen met de werkelijkheid van oorlog?

In Wat is geweest beschrijft Riemer Riemersma door de ogen van de jonge Friese dienstplichtige soldaat Jânsma het Nederlandse militaire optreden in Indonesië tussen 1947 en 1950. Jânsma vertrekt met het idee dat hij helpt om mensen te bevrijden en ‘rust en orde’ te herstellen. Eenmaal in Indonesië begint dat vertrouwde wereldbeeld steeds verder af te brokkelen.

De dagelijkse oorlogspraktijk, de omgang met de Indonesische bevolking en de gesprekken met zijn dienstkameraden dwingen hem na te denken over vrijheid, kolonialisme, geloof, gezag en persoonlijke verantwoordelijkheid. Kan een volk dat zelf pas van een bezetting is bevrijd, een ander volk zijn vrijheid onthouden?

Van plichtsbesef naar gewetensconflict

Jânsma groeit op in een gereformeerd Fries gezin waarin God, Nederland, Oranje en Nederlands-Indië vaste waarden vertegenwoordigen. Hij gaat vol overtuiging in militaire dienst, maar raakt tijdens zijn verblijf in Indonesië steeds verder verstrikt in tegenstrijdige werkelijkheden.

Wat hem thuis is geleerd, blijkt moeilijk te verenigen met wat hij om zich heen ziet. Zijn geloof, de politiek, het militaire gezag en zijn eigen handelen komen onder druk te staan. Langzaam verandert zijn plichtsbesef in twijfel en zijn twijfel in een diepgaand gewetensconflict.

Riemersma laat daarmee niet alleen zien wat oorlog met mensen doet, maar ook hoe moeilijk het is om zelfstandig te blijven denken binnen een systeem van propaganda, groepsdruk en gehoorzaamheid.

Een docu-fictie én een persoonlijk historisch document

Wat is geweest is een docu-fictie binnen het bredere genre roman. Werkelijke gebeurtenissen, persoonlijke ervaringen en historische omstandigheden worden gecombineerd met literaire personages en verhaallijnen.

Riemersma baseerde het boek mede op zijn eigen ervaringen als dienstplichtig militair in Indonesië. Soldaat Jânsma fungeert daarbij als zijn alter-ego. Via hem geeft de auteur woorden aan de twijfel, schuldgevoelens en ontreddering waarmee hij tijdens en na zijn verblijf in Indonesië bleef worstelen.

Voor Riemersma werd het schrijven een middel om zijn posttraumatische stressstoornis (PTSS) en de door zijn oorlogservaringen versterkte twijfels en gewetensconflicten een plek te geven. Het resultaat is een menselijk en confronterend verhaal dat de grote geschiedenis benadert vanuit de ervaringen van gewone militairen.

Opnieuw gelezen vanuit het perspectief van nu

De oorspronkelijke Friestalige docu-fictie Hwat west hat verscheen in 1965. Riemersma schreef daarmee in een tijd waarin nauwelijks openlijk werd gesproken over de ervaringen van Nederlandse militairen en de gevolgen van het koloniale optreden in Indonesië.

Deze nieuwe Nederlandse uitgave is vertaald en in perspectief geplaatst door Henk Logtenberg. De vertaling blijft dicht bij de oorspronkelijke Friestalige tekst en behoudt daarmee het karakter, de directheid en de tijdgebonden taal van het verhaal.

Aanvullende hoofdstukken plaatsen het boek in:

• historisch perspectief;
• biografisch perspectief;
• psychologisch perspectief;
• literair perspectief;
• maatschappelijk perspectief.

Daarnaast bevat de uitgave een verklaring van Maleise woorden en militaire termen.

Lees ook de oorspronkelijke Friestalige editie

Bij het boek krijg je via een QR-code en link toegang tot een digitale bladereditie van de oorspronkelijke Friestalige uitgave Hwat west hat.

Hierdoor kunnen lezers de Nederlandse vertaling naast het oorspronkelijke werk leggen en ervaren hoe Riemersma zijn verhaal in zijn eigen taal heeft geschreven. De bladereditie vormt bovendien een waardevolle aanvulling voor lezers die geïnteresseerd zijn in de Friese taal, Friese literatuur en vertaalde literaire werken.

Waarom dit boek lezen?

• indringende docu-fictie over de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog;
• gebaseerd op de ervaringen van een Nederlandse dienstplichtige;
• laat zien hoe plichtsbesef kan veranderen in twijfel en gewetensnood;
• behandelt thema’s als kolonialisme, vrijheid, geloof, gezag en verantwoordelijkheid;
• nieuwe Nederlandse vertaling van de Friestalige docu-fictie Hwat west hat;
• aangevuld met historische, biografische, psychologische, literaire en maatschappelijke duiding;
• inclusief toegang tot een digitale bladereditie van het oorspronkelijke Friese boek;
• interessant voor liefhebbers van historische literatuur, docu-fictie en Nederlandse en Friese geschiedenis.

Voor wie is Wat is geweest?

Wat is geweest is geschreven voor lezers die geïnteresseerd zijn in:

• historische literatuur en docu-fictie;
• de geschiedenis van Nederland en Indonesië;
• de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog;
• koloniale geschiedenis en dekolonisatie;
• verhalen van veteranen en hun families;
• oorlogstrauma, gewetensconflicten en morele dilemma’s;
• Friese literatuur en vertaalde literaire werken;
• de persoonlijke verhalen achter grote historische gebeurtenissen.

Het boek kan daarnaast worden gebruikt binnen leesgroepen, bibliotheken en opleidingen waarin literatuur, geschiedenis, burgerschap, ethiek of koloniale vraagstukken worden behandeld.